Η θυλικότητα, το αίνιγμα…

 

Η αφροδίτη τις Βάιες της Κάτω Ιταλίας, 2ο αιώνα μ. Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών (δωρήθηκε το 1924)

Paul Verhaeghe: Does the Woman exist? From Freud’s Hysteric to Lacan’s Feminine (Μετάφραση απο τον Ολλανδικό πρωτότυπο του Marc du Ry), Rebus Press, Λονδίνο, 1997, σελ. 284

Ένα κυρίως κλινικό βιβλίο, με κατευθείαν συνέπειες στην κλινική πράξη. Αυτό δεν είναι λιγότερο από το αποτέλεσμα αντιλήψεων με στέρεα βάση.

Η καθημερινή ψυχαναλυτική πράξη παρουσιάζεται έχοντας την καταγωγή της στο διάλογο που άρχισε ο Φρόηντ με τις υστερικές ασθενείς του. Περίπου 100 χρόνια μετά, και με τόσο πολύ μετα-Φροηντική σύγχυση εν τω μεταξύ, αυτή η δομή πρέπει να προσδιορισθεί ξανά.

kefaliathinas

Κεφαλή Αθηνάς, τέλη 3ου αρχές 2ου αι. π.Χ., Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης 

Οι επικριτές υοστηρίζουν ο τι η υστερική νεύρωση, ενα φαινόμενο τόσο μετάβλητο και δυσκολονόητο δεν έχει δικαίωμα να υπάρχει πιά. Αντίθετα, πρέπει να σβηστεί απόλυτα από οποιαδήποτε επιστημονική επιρροή. Ωστόσο όμως άλλοι μπορούν να επιμένουν οτι ακόμα βρίσκεται, αν και με νέα πρόσωπα: μόνο που λείπει ακόμα μια πλήρη απογραφή, η οποία πρέπει να ανοικοδομήσει 1. Αμφότερες γνώμες παραβλέπουν και αγνοούν την διαφορά μεταξύ συμπτώματος και δομής. Τοποθετώντας την υστερία μέσα στο πεδίο του Λόγου, η σύγχυση – τουλάχιστον προσωρινά – διαλύεται. Ουχ είττων, καποια νέα, δύσκολα ερωτήματα εμφανίζονται παρομοίως: το μονοπάτι που οδήγησε τον Φρόηντ από την υστερική δομή ως τη θυλικότητα καθ’ εαυτή, στο was will das Weib? αυτό που τον έφερε απο τον Οιδιποδιακό μύθο με το παράρτημά του, τον Πρωταρχικό Πατέρα, ως την ανέκφραστη απόλαυση του μυστικιστή, μια άφθωνος άβυσσος δύχως επιστροφή. Ίσως η Melanie Klein δεν ήταν τόσο αχειραγώγητη όταν παρατήρησε το σύμπλεγμα ευνουχισμού ενάντι κάτι το οποίο ονόμασε «ψυχωτικό», πιθανόν λόγω έλλειψης καταληλότερου όρου. Τω όντι, ο Verhaeghe έχει την μεθοδολογική ικανότητα να ιχνηλατεί μερικές εκπληκτηκές προβλέψεις σε έναν άδικα ξεχασμένο άρθρο του J. Wisdom 2 : lacanisme avant la lettre. Ας συνοψίσουμε όμως τους κυρίους σταθμούς του ταξιδιού:

  1. η μετάβαση από το πεδίο όρασης σε μια πράξη ακροάσεως,
  2. η ανακάλυψη μίας σχισμής (είτε μεταξύ «ασυμβίβαστων αναπαραστάσεων» είτε – αργότερα – μεταξύ του Εγώ και του Αυτού πραγματικού, ψευτικού η οτιδήποτε)
  3. η επιθυμία για μία ανικανοποιήτη επιθυμία (αρθρώσιμη δια μέσου διαφορετικών ανταλλαξιμών μεταφορών, δανειζομένων από τον επιστημονικό Λόγο: μετάθεση, ποσόν ενέργειας, Affekte, κ. λ. π.
  4. σεξουαλικά σημαίνοντα, αποσπάσματα ενός σεξουαλικού σώματος, το οποίο δεν σταματάει να είναι αινιγματικά ατελές 3

Μετά από αυτές της επαναληπτικές δοκιμές, συνεχίζει να υπάρχει η απόδειξη ενός Πραγματικού το οποίο δεν μπορεί να γίνει εντός βολής της καταγωγής του σημαίνοντος: ένα Παγματικό κεκρυμμένο, κεκαλυμμένο κάτω από φαντασιακά πέπλα. Είναι αυτή η δομή του κόμβου του Borromeo, η οποία μοιάζει πολή το Ιαπωνικό παιχνίδι «λίθος – χαρτί – ψαλίδι»: κάθε κατάταξη καλύπτει την επομένη, άλλα καμία δεν μπορεί να κωλύει την θεμελειώδη έλλειψη να εμφανίζεται ξανά.

Αφροδίτη

Αφροδίτη, Πάνας και Ερωτας (Βρέθηκε στη Δήλο). Ελληνιστική περίοδος, 100 π.Χ..Παριανό μάρμαρο. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα

Εδώ είναι απαραίτητο να ακολουθεί ένας κάθε βήμα της γένεσης της θεωρίας της απώθησης, των ερωγενικών ζώνων και των σκηνών αποπλανήσεων. Ενώ αυτές οι τελευταίες δοκιμάζουν να ανακαλύπτουν την λειτουργεία του Πατέρα, όλα τα άλλα στοιχεία προσπαθούν να εγκαταστήσουν έναν ορισμό της θυλικότητας (και πάντοτε αποτυγχάνουν). Αυτό είναι πράγματι το κυρίο πρόβλημα (παρά το γεγονός της σεξουαλικής διαφοράς). Μπορούμε ίσως να έχουμε την αντίληψη ο τι η Φροηντική σκέψη είναι ψηφιακή (digital) παρά αναλογική 4 (analogic): υπάρχει μόνο ένας όρος (το Λίμπιδο είναι μόνο αρσενικό) ενάντιον ενός αμφισβητησμού κενού. Τα τρία αρνητικοί “αφορισμοί” του Lacan συνοψίζουν την τεράστια προσπάθεια του Φρόηντ σ’ αυτή την διεύθυνση, κατά μίκος των κλινικών εργασιών του:

  1. Υ Γυναικα δεν υπάρχει (αξίωμα που συμπυκνώνει κάθε Φροηντιακή αναφορά για τον «μύκιτα του ονείρου», δηλ. για τον τελευταίο πυρίνα της απώθησης στην υστερία, το άγνωστο που δεν είναι ποτέ δυνατό να γίνει γνωστό), με την συμασία όπου δεν υπάρχει Σημαίνον της Θυλικότητας (ίσως η κατασιγασμένη βάση και κρύνος της προαίσθησης της Joan Rivière όταν αυτή μιλούσε για την «μασκάρευμα» 4,
  2. Δεν υπάρχει ο Άλλος του Άλλου. Αυτό, πέραν από την αδύνατη αναζήτηση της υστερικής για έναν Πλήρη, αλάνθαστο Κύριο, δεικνύει την αποτυχία του Φροηντιακού μύθου για τον Προταρχικό, μην

    ευνουχισμένο Πατέρα,

  3. Δεν υπάρχει καμία σεξουαλική σχέση, το σημείο όπου σκοντάπτουν οχι μόνο οι παιδικές σεξουαλικές θεωρίες, άλλα και κάθε ιδεώδες αρμονίας μεταξύ των φύλων και κάθε ιδεολογία του Αγαθού.

Μία από τις πιό διαφωτιστικές απώψεις του βιβλίου αυτού είναι η εξήγηση και οι εφαρμογές της Λακανικής θεωρίας των Τεσσάρων Λόγων. Ο Verhaeghe επιτυγχανει να παρουσιάζει αυτή με απαράμιλλη ευκρίνεια, εκθέυοντας μερικά αποσπάσματα τα οποία άλλοι συγγραφείς αποβάλλουν σαν στειχειοδικά. Πράγματι, θα θέλαμε να μας παράγαγε ο Verhaeghe έναν συντροφικό τόμο, «Υπάρχει ένας άνδρας στο ύψος του Φάλλου;» 5

μουσειο

Νέο Μουσείο Ακροπόλεως, Αθήνα

Μία θεωρία, σύμφονα με το ιδεώδες του θετικισμού πρέπει να είναι απλή και να εξηγεί μία εκτενότερη ποικιλία σε σύγκρηση με τις προηγουμένες. Αν και μακριά από καμία θετικιστική σκέψη, τα ψυχαναλυτικά αλγεβρικά στοιχεία του Lacan το πράξουν ευτυχώς. Οι δικές του εξηγήσεις κλασικών Φροηντικών περιπτώσεων δεν είναι λιγότερο διαφωτιστικές, και ο Verhaeghe προσθέτει τις αναθεωρήσεις του δια μέσου της θεωρίας των Λόγων. Ο Lacan εκθέτει γιατί ο Φρόηντ δεν μπόρεσε να συγκινήσει τον Αχέροντα με την Ντόρα, όντας πάρα πολύ πεπεισμένος οτι τα κορίτσια πρέπει να πάνε με τα αγόρια και αντιθέτως. Αληθώς, αυτός δεν άφισε τον Αχέροντα αδιάφορο, άλλα μάλλον τον συγκινισε παρα πολύ! Όμως ήταν η τοποθέτηση του Φρόηντ σαν πράκτωρας του Λόγο του Κυρίου (δυστυχώς, το αντίθετο Λογο του αναλυτή…), μία τοποθέτηση αδύνατη, που οδήγησε την Ντόρα να του κλείσει την πορτα κατάμουτρα. Η δομή του Αναλυτικού Λόγο – την οποία ο Φρόηντ είχε το θάρρος να ανακαλύπτει σαν αποτέλεσμα αυτής της αποτυχίας – δίνει το κλειδί της Ηθικής της: ο αναλυτής πρέπει να παραμερίσει την Γνώση του, για να αφήνει τον αναλυομένο να παραγεί τα δικά του σημαίνοντα.

Η μεταφροηντικές αναλυτικές θεωρίες έχουν λησμονήσει συχνά αυτό το γεγονός, και η «ανάλυση της αντιστάσεως» πρόσφερε μόνο περισσότερα καρυκεύματα στη σύγχυση. Αυτό το τρόπο εξήγησης είναι κατι επισυναπτωμένο απ’ έξω, παρά το προïόν και επίπτωση της σημασίας των συνειρμών του αναλυομένου.

afrodita

Aphrodite Colonna, Ρώμη, Μουσεία του Βατικανού, Gabinetto delle Maschere, αρ. 812, σώμα περ. 140-150 μ.Χ., κεφαλή (συνδεόμενη και με άλλο αντίγραφο)περ. 130 μ.Χ., αντίγραφο της Κνιδίας Αφροδίτης του Πραξιτέλη

Η τεχνική συνέπεια, η οποία ακολουθεί, είναι ο τι τα υστερικά φαινόμενα και φαντάσματα δεν είναι κάτι άλλο παρά μία ήδη ογκώδη ερμηνεία, γεμάτη με προσεκτικές λεπτομέριες: αν συνεχίζει ο αναλυτής να χύνει επάνω της περισσότερη ερμηνευτική δουλειά, αν και ήταν τόσο σοφή, δεν θα αγγίξει την δομή ούτε ένα μικρό τεμάχιο (και ταυτόχρονα εμποδίζει αυτός να εμπλακεί αυτή με ένα μεταφορικό, δημιουργικό τρόπο για να επεξεργάζει τη διάσχιση της θυλικότητας, αντί να εξαντληθεί την ίδια στην μία ατέλιωτη μετωνυμία). Ο Lacan το έλεγε αποτομότερα και κτηνωδέστερα: authentifier l’imaginaire, c’est faire de l’analyse l’antichambre de la folie…

(Όμως μπορούμε να προσθέτουμε ο τι ο αναλυτής ημπορεί μερικές φορές να ακολουθήσει στρατηγικά το Λόγο του Κυρίου με θετικά αποτελέσματα. Με τον μικρό Hans, ο Herbert Graf, π. χ., ο Φρόηντ ενέργη όπως ένας Ύπερ-Πατέρας, ακόμα περισσότερο σοφός από τον ίδιο τον πραγματικό πατέρα του Hans, προμηθεύοντας τον με το συμβολικό κομμάτι τον οποίο ο Max Graf ήταν ανίκανος να δώσει στον υιό του, γεγονός που οδήγησε το παιδί να αντιδράει κατασκευάζοντας το φοβικό αντικείμενό του).

Η υστερική προκαλεί τον Κύριο, τον οποίο ψάχνει, να παραγεί Γνώση επι της επιθυμίας της (στα τρία Αδύνατα του Φρόηντ – να κυβερνά, να εκπαιδεύει, να ψυχοαναλύει – ο Lacan προσθέτει και ένα τέταρτο: faire desirer, να κανει κανείς να επιθυμεί). Το αποτέλεσμα, μολαταύτα, είναι ανίκανο να φτάσει την υστερική όπως αντικείμενο. Αυτή είναι η αποτυχία της θρησκευτικής και της ιατρικής τάξης όταν το σώμα της υστερικής τους αμφισβιτουνται. Παρ’ όλα αυτά, ας θυμηθούμε ο τι σαν αναλυτές δεν ήμαστε λιγότερο αμφισβιτουμένοι, και ο πειρασμός να της θέσουμε – σαν ενα φίμοτρο – το κιγκλίδωμα της γνώσεώς μας είναι πολύ δυνατός. Η τυπική στερεότητα μίας άλγεβρας μπορεί να προκαλεί λανθασμένα ένα ναρκισσιστικό συναίσθημα μίας ολοκληρομένης και αλάθητης θεωρίας, η οποία ποτέ δεν διαταράσσεται καθόλου από το Πραγματικό.

Και τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι μακρύτερα απο την αλήθεια.


1 Οι δύο θέσεις αντιπρωσοπέυονται ταυτόχρονα (ας πούμε: συμπτωματικά) στο εγχειρίδιο D. S. M. IV. Ο όρος «υστερία» έχει εξαληφθεί, άλλα τα κλινικά φαινόμενα επανεμφανίζονται όμως σε πολλές και διαφορετικές επιγραφές, δηλ. «διαγνώσεις»

2 Wisdom, J.: A methodological approach to the problem of hysteria, Int. J. PsA, 1957, 42, 224-237.

3 Αυτή είναι το χαρακτεριστικό το οποίο συμμερίζονται όλλες οι άλλες οποιεσδήποτε σχολές: egopsychology, Kleinism, ακόμη και του μύθου του Jung, “animus-anima”. Αυτές προτάσσοθν μία ουσιαστική θυλικότητα, ένα σημαίνον επιτρέποντας μία αρμονική σεξουαλική σχέση σαν έφικτο Ιδεώδες, και – αντίστοιχα – την «αποκατάσταση» σαν σκοπό της ψυχαναλυτικής θεραπείας.

4 Joan Rivière, Womanliness as a Masquerade, Int. J. PsA, Vol.X, 1929

5 Βλ. όμως Verhaeghe, P. , New Studies of Old Villains, A Radical Reconsideration of the Oedipus Complex, Other Press, New York, 2009

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s