Η ιστορία της ψυχανάλυσης στην Αργεντινή

 

Μουσείο Ακρόπολης (Bernard Tschumi – Μιχάλης Φωτιάδης)

 

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΓΕΝΤΙΝΗ

(The History of Psychoanalysis in Argentina)

 

 

ROBERTO P. NEUBURGER

 

Summary: A general outline of the history of psychoanalysis in Argentina and its impact upon Argentinian culture is presented. After some introductory steps taken by local psychiatrists and immigrant psychoanalysts who had completed their training in Europe, the Argentinian Psychoanalytic Association was founded. The influence of Kleinism theoretically on contributions by leading figures is developed; a certain limiting, restrictive dogmatism is commented on, also as the basis for the overall enthusiastic reception with which Lacan’s ideas were subsequently met and further developed by members of the several Lacanian Associations not belonging to the IPA. And, in the public sphere, the essential role of psychoanalysts in public hospitals and community centers in sustaining subjectivity in those very places where technology overwhelmingly threatens it, is presented.

____________________________________________________

taxi2 

Τα ταξί στο Μπουένος Άιρες

Ο FREUD ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ

Ένας  Αργεντινός ψυχαναλυτής (Zanghellini, 1996) θα μπορούσε να προτείνει σ’ έναν  ταξιδιώτη, ο οποίος σχεδιάζει να κάνει το γύρω όλης της Νότιας Αμερικής και να τελειώσει το ταξίδι του στο Μπουένος Αύρες,  να επιχειρήσει το ακόλουθο πείραμα: Ας ρωτήσει τους ταξιτζήδες στις διάφορες πόλεις που θα επισκεφθεί  – με εξαίρεση την πόλη του Μοντεβιντέο η οποία  για ένα Αργεντινό δεν θεωρείται ξένη πόλη – ποιός είναι ο Φρόιντ ή, ποιός είναι ο Λακάν. ‘Δεν ξέρω, αγνοώ πλήρως αυτά τα ονόματα’ θα ήταν σίγουρα η μονότονη απάντηση  που θα ελάμβανε. Το ίδιο μάλιστα θα συμβεί με τον θυρωρό ή, με το προσωπικό του εκάστοτε ξενοδοχείου  στο οποίον θα διέμενε. Ακόμη, και στα Νοτιοαμερικάνικα Πανεπιστήμια  που θα επισκέπτετο, τα προαναφερθέντα ονόματα ούτε μελετούνται ούτε αναφέρονται παρά μόνον σπανίως.

Όμως, στο Μπουένος Άιρες ο ταξιδιώτης θα παρατηρούσε ένα  άκρως περίεργο φαινόμενο: ο οδηγός του ταξί θα του δώσει μία δωρεάν και λεπτομερή διάλεξη για το Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα, για την Αναδρομική Νοηματοδότηση (Nachträglichkeit, aprèscoup)  στο Ασυνείδητο, για την Απώθηση, για τις Αργεντινές “minas [i] και την σχέση τους με την Παραρτηματική Απόλαυση της Γυναίκας (Lacan, 1975) καθώς και τόσα άλλα. Η αιτία αυτού του παραδόξου είναι διττή: αφ’ενός μεν ότι – σαν συνέπεια της οικονομικής κρίσης και της φτώχιας όλων των επαγγελμάτων – πολλοί ψυχαναλυτές υποχρεούνται να δουλεύουν σαν ταξιδιτζήδες, αφ’ ετέρου δε ότι υπάρχει μεγάλος αριθμός αυτών που εφαρμόζουν την ψυχανάλυση χωρίς πτυχίο, όπως αυτοί οι οποίοι την εξασκούν προς νομική χρήση. Ενδεχομένως σε κανένα Πανεπιστήμιο του κόσμου να μην παίζει η Ψυχανάλυση τόσο σπουδαίο ρόλο όσο στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Μπουένος Άιρες: η μεγάλη πλειονότητα των αποφοίτων ψυχολόγων του εν λόγω Πανεπιστημίου προσανατολίζονται επαγγελματικά στην Ψυχανάλυση. Σε μια συγκεκριμένη περιοχή της πόλης, που οι “connoisseurs” την ονομάζουν “Villa Freud”, μπορεί κανείς να έχει την σιγουριά οτι τουλάχιστον το ένα σπίτι σε κάθε τρία θα είναι ένα ψυχαναλυτικό ιατρείο.

Πως έγινε πράγματι αυτό; Γιατί ο Φρόιντ κέρδισε μια τόσο σταθερή θέση στην Αργεντινή κουλτούρα; Πως ξέσπασε τόσο η φλογερή αγάπη εκ μέρους των Αργεντινών για την Φροϋδική Θεωρία; Προκειμένου να ασχοληθούμε έστω και μερικώς, μ΄ αυτές τις ερωτήσεις  – εφ’ όσον πλήρεις απαντήσεις θα παραμένουν πιθανότατα για πάντα ανέφικτες –  θα πρέπει να στραφούμε στην ιστορία της εισόδου της Ψυχανάλυσης στην Αργεντινή και των συνεπειών αυτής της εισαγωγής της.

Η ΑΡΧΗ

Στη δεκαετία του ’20, με τη μεταρρύθμιση της νομοθεσίας περί ανωτάτων σπουδών,  δημιουργήθηκε για τους νέους της μέσης αστικής τάξης οι οποίοι συχνά ήσαν  γόνοι μεταναστών, μια καλή ευκαιρία να επιδιώξουν την βελτίωση της κοινωνικής τους θέσης. Η είσοδος στην αριστοκρατία των γαιοκτημόνων αποκλείσθηκε, γι’ αυτά τα στρώματα, από την αρχή. Η ποσότητα των εγγραφέντων αυξήθηκε συνεχώς. Γρήγορα χρειάστηκαν Επαγγελματικά Κολέγια για να κανονίζουν την πράξη κάθε ειδικότητας. Η Ψυχιατρική ήταν μια από της τελευταίες απ’ αυτές που απέκτησε ανεξάρτητη θέση και επιστημονική οντότητα. Η μελέτη δε της ψυχοθεραπείας εισήχθη – ως αποτέλεσμα της επικρατούσης Γαλλικής επιρροής στο χώρο των επιστημών – με μεγάλη καθυστέρηση, περί το 1928.

Ο ισπανικός δοκιμιογράφος Ortega y Gasset, που επισκέφτηκε συχνά την Αργεντινή, είχε προτείνει ήδη από to 1922, να μεταφραστούν τα έργα του Φρόιντ στα Ισπανικά. Εν συνεχεία, κατά την δεκαετία του ’30, άρχισε μια μικρή ομάδα ψυχιάτρων να συζητάει τις Φροϋδικές θεωρίες. Η ομάδα αυτή συγκεντρωνόταν συνήθως στα καφενεία της οδού Florida, όπου συναντιόνταν και άλλοι διανοούμενοι. Εδώ, συχνότατα θα μπορούσε κανείς να δει τον Oliverio Girondo, τον Jorge Luis Borges ή, τον Adolfo Bioy Casares[ii]. Επίσης, ψυχίατροι όπως ο Gregorio Berman – καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου της Córdoba – και ο Jorge Thénon, ο οποίος είχε τακτική αλληλογραφία με τον Φρόιντ, ήσαν  παρόντες σ’ εκείνες τις συναντήσεις. Επιπροσθέτως, κατά την διάρκεια του δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου προστέθηκαν στην αρχική ομάδα  και μετανάστες – ψυχαναλυτές όπως, ο Ισπανός Ángel Garma, ο οποίος είχε ήδη συμπληρώσει την ψυχαναλυτική του παιδεία στο Ινστιτούτο του Βερολίνου. Με αυτόν άρχισε την ανάλυσή του ο νεαρός παιδίατρος και μέλλον ψυχαναλυτής Arnaldo Raskovsky. Επίσης, ο Guillermo Ferrari Hardoy αναλύθηκε από τον Celes Ernesto Cárcamo, ο οποίος ανήκε σε οικογένεια γαιοκτημόνων και είχε τελειώσει την δική του αναλυτική εκπαίδευση – σ΄αυτή την περίπτωση, κατά την Αργεντινή παράδοση – στο Παρίσι. Λίγο δε αργότερα έφτασε στο Μπουένος Άιρες η ιατρός  Marie Langer, από την Ψυχαναλυτική Εταιρεία της Βιέννης η οποία με τη σειρά της συμμετείχε  ενεργά στην ομάδα.

Mimicincuentasmimi.bmp

Marie Langer, 1951 και 1979

Δεν άργησε όμως να συμβεί το πρώτο σχίσμα. Από τη μια ήσαν αυτοί που δέχτηκαν μόνο την εκπαίδευση επισήμων ιατρικών εταιρειών και, δηλαδή, απέρριπταν την διδακτική ανάλυση: η Ψυχανάλυση – κατά την άποψη τους – δεν ήταν παρά μία ψυχολογική τεχνική μεταξύ άλλων. Απ’ την άλλη μεριά ήταν οι μελλοντικοί ιδρυτές της Αργεντινής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας (Garma, Cárcamo, Raskovsky, Ferrari Hardoy και Langer) οι οποίοι ήθελαν να δουν την Ψυχανάλυση σαν ένα ανεξάρτητο επάγγελμα. Μάλιστα ο Cárcamo και ο Garma άρχισαν το 1942 μια αλληλογραφία με τον Ernest Jones – ο οποίος ήταν Πρόεδρος της Παγκόσμιας Ψυχαναλυτικής Εταιρείας – και είχαν ως αίτημα την επίσημη αναγνώριση της Εταιρείας τους ( Asociación Psicoanalítica Argentina, APA) ως μέλος της. Εν τω μεταξύ, τα μέλη της άλλης ομάδας έχασαν βαθμιαία κάθε ενδιαφέρον για την ψυχανάλυση και εν τέλει κατέληξαν να διάκεινται εχθρικά προς αυτήν, με διάφορα κίνητρα, μεταξύ αυτών η προσταγή του  Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος που είχε κολλήσει τα έργα του Freud με την επιγραφή “bourgeois- αντιδραστικά”.

abababa6.

Συνάντηση Αργεντινών Ψυχαναλητών στο Río de Janeiro (1945) Μπροστά: Κα. De Oliveira (Brasil), Alberto Tallaferro, Luisa Alvarez de Toledo. Medio: Enrique Pichon Rivière, Marie Langer, Arnoldο Rascovsky, Angel Garma, Eduardo Krapf, Celes Cárcamo, Lucio Rascovsky. Πίσω: Arminda Aberastury και Matilde Wencelblat.

Ο ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΑ

ΜΠΟΥΕΝΟΣ ΑΙΡΕΣThe Kleinian City ”.

O Enrique Pichón Rivière, ένας από τα πρώτα μέλη της Αργεντινής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, ήταν διευθυντής τμήματος του μεγάλου Ψυχιατρικού Νοσοκομείου “Hospicio de las Mercedes” και προσπάθησε μετ’ επιμονής να κερδίσει την αναγνώριση των ψυχιατρικών και ιατρικών κολεγίων[iii] προς χάριν της ψυχανάλυσης.  Ήταν όμως η ψυχαναλύτρια συζυγός του, Arminda Aberastury, η οποία διατύπωσε μία σημαντική αλλαγή στο θεωρητικό προσανατολισμό  για το μέλλον της APA. Εκείνη είχε ήδη αρχίσει μια αλληλογραφία με την Melanie Klein χωρίς ούτε καν να γνωρίζει τους Anna Freud/ Melanie Klein  τσακωμούς, τις περιώνυμες ατέρμονες συζητήσεις (“the Anna Freud- Melanie Klein Controversies”)  που είχαν ξεσπάσει στη Βρετανική Ψυχαναλυτική Εταιρεία[iv]. Μετέφραζε τα έργα της Klein στα Ισπανικά και έγινε ένθερμη αντιπρόσωπος και υποστηρικτής της. Όταν συνάντησε αργότερα την Melanie Klein στο Λονδίνο δημιουργήθηκε μία στενότατη σχέση ανάμεσά τους. Βαθμιαία το σύνολο των Αργεντινών ψυχαναλυτών δεν παρέλειπαν να ξεπληρώνουν διαδοχικά το δικό τους ‘προσκύνημα’ στο Λονδίνο.

abababa5

Η Αργεντινή Ψυχαναλυτική Εταιρεία

Έτσι, με τη πάροδο του χρόνου η θεωρία της Klein έγινε στην Αργεντινή ένας σκληρός δογματισμός. Ένας μάρτυρας του καιρού (Pavlovsky, 1977) μιλάει για « εισαγωγή και εξαγωγή» : ‘Εμείς οι Αργεντινοί ψυχαναλυτές εισάγουμε Γαλλικές και Αγγλικές θεωρίες τις οποίες στη συνέχεια εξάγουμε για να αποικίζουμε τις υπόλοιπες Νοτιοαμερικανικές χώρες’. Ένας ψυχαναλυτής εκείνης της εποχής πληροφόρησε κάποτε την Melanie Klein ότι στην Αργεντινή υπήρξαν 345 αναλυτές που πίστευαν τυφλά στις θεωρίες της: εάν ένας υποψήφιος ψυχαναλυτής ομολογούσε ότι είχε κάποιες αμφιβολίες γι’ αυτές τις θεωρητικές τοποθετήσεις δεν τον δέχονταν καν στο Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο!

Βαθμιαία η μελέτη του έργου του Φρόιντ έχασε σπουδαιότητα και έγινε ένα άδειο, υποχρεωτικό οικόσημο. Ο υπερτονισμός του φαντασιωσικού  και της δυαδικής σχέσης, που χαρακτηρίζουν την Κλαϊνική θεωρία, δεν αναγνώριζε πλέον κανένα όριο. Η  σημασία της Συμβολικής Τάξης υποβιβάστηκε σ’ ένα μονομερές σύμβολο. Το σύμπλεγμα ευνουχισμού ξεχάσθηκε ανεπιστρεπτί, αφού η προτεραιότητα του ‘Φαλλού’ δεν ήταν πλέον αναγνωρισμένη σαν η αφετηρία της Λογικής του Συμβολικού. Εθεωρείτο μόνο σαν ένα πολιτισμικό σήμα της ανδρικής επικράτησης, όπως άλλωστε  συνήθως συνέβαινε  μετά τον Freud  στην κεντρική Ευρώπη περί τα τέλη του περασμένου αιώνα. Επιπλέον, μία ειδική συνεισφορά θα έπρεπε να χαρακτηρίζει κάθε μέλος της Εταιρίας. Ο Ángel Garma συνιστούσε τις ‘πρωταρχικές φαντασιώσεις’ σαν αιτία των λεγομένων ‘ψυχοσωματικών διαταραχών’ και του γαστρικού έλκους ειδικότερα. Η Arminda Aberastury υπέθεσε ένα ‘νέο στάδιο της βρεφικής εξέλιξης’ το οποίον έφερε το όνομα ‘προδρομικό γεννητικό στάδιο’ και το οποίον θα έπρεπε να συμπίπτει με την εμφάνιση των πρώτων δοντιών.

Arminda_Aberastury

foto20

η Arminda Aberastury και ο Enrique Pichón-Rivière

Ήταν εμφανές ότι οι θεωρητικές αυτές τοποθετήσεις είχαν επαφή με την προσπάθεια της Klein να γλιστρίσει το Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα όσο το δυνατόν νωρίτερα στην αρχή της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης. ‘Ένα  ωραίο παράδειγμα της υπερβολής αυτού του προσανατολισμού απετέλεσε η περίπτωση του Arnaldo Rascovsky ο οποίος έφτασε στο σημείο να συγγράψει ακόμη και βιβλίο περί του ψυχισμού του εμβρύου. Ο ίδιος συγγραφεύς υπέθεσε τον ‘φόνο των υιών’ σαν παγκόσμια και γενικευμένη εξήγηση όλων των νευρώσεων και ψυχώσεων. Δεν δίστασε  να ιδρύσει ακόμη και σύλλογο για την πρόληψη και προστασία εξ αυτού του κινδύνου. Η Marie Langer μελέτησε εκτενώς την ψυχική ζωή της γυναίκας και το πλέον γνωστό της βιβλίο φέρει τον τίτλο ‘Μητρότητα και Φύλο’. Σ’ αυτό της το βιβλίο η συγγραφεύς δίνει μία συντομευμένη και αυτολογοκριμένη διατύπωση ενός προηγουμένου άρθρου της με τίτλο ‘Ο μύθος του Ψητού Αγοριού και Άλλοι Μύθοι για την Eva Perón.  Πρόκειται για μία ενδιαφέρουσα προσπάθεια εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης. Ακολουθώντας την υπόθεση της Melanie Klein όπου πίσω από κάθε νεύρωση κρύβεται μία ψύχωση ο José Bleger μελέτησε τον ‘Ψυχωσικό Πυρήνα της Προσωπικότητας’ και ανέπτυξε ένα παράξενο μείγμα Μαρξισμού και Αμερικανικής Συμπεριφεριολογίας (« behaviourism» ), προσθέτοντας ακόμα στοιχεία της κριτικής της ψυχανάλυσης του Γάλλου φιλοσόφου Georges Politzer. Τελικά, ας αναφερθούμε στον Heinrich Racker, ο οποίος ανέπτυξε την δική του αντίληψη περί αντιμεταβίβασης σαν τεχνικό μέσο – αντί να την παρατηρήσει σαν εμπόδιο που πρέπει ο αναλυτής να την παλεύει μέσω της προσωπικής του διδακτικής ανάλυσης –  αγνοώντας την προϋπάρχουσα συζήτηση μεταξύ της Melanie Klein και της Paula Heimann επί αυτού του θέματος. Εν προκειμένω, με την διδακτική ανάλυσή του τελειωμένη, ο ψυχαναλυτής καλείται να μένει εντελώς ‘ελεύθερος’ του δικού του ασυνειδήτου και να δέχεται κάθε του συναισθηματική κατάσταση ως προερχόμενη από τον ίδιο τον άρρωστο μέσω της ‘προβλητικής ταύτισης’. Τα συναισθήματα αυτά γίνονται στη συνέχεια τα θεμέλια της ερμηνείας. Μαζί με μία εντελώς προσωπική ανάγνωση του άρθρου του Strachey για την ‘αλλοποιητική ερμηνεία’ – η εξήγηση του εδώ-και-τώρα στη μεταβίβαση –ο προσανατολισμός αυτός έκανε ώστε τα λόγια του αρρώστου να γίνονται εντελώς περιττά όπως άλλωστε και τα έργα του Freud.

Ακόμη και η επίσκεψη του Donald Meltzer στο Μπουένος Άιρες δεν έμεινε χωρίς συνέπειες. Στα σεμινάριά του ενώ εκείνος έκανε προτάσεις για το ‘setting (ψυχαναλυτικό πλαίσιο) αυτές προσελήφθησαν από τους Αργεντινούς ψυχαναλυτές σαν προσταγές: επέβαλε μια σκληρή συντήρηση του πλαισίου της ανάλυσης, όπου ο άρρωστος δεν θα έπρεπε να παρατηρεί ούτε καν την παραμικρότερη αλλαγή της πλέον μικρής λεπτομέρειας από την μία συνέδρια στην άλλη. Αυτή η παρανόηση αποπλάνησε μερικούς αναλυτές να γίνουν αληθινά ψυχαναγκαστικοί νευρωτικοί του setting και έτσι στην δεύτερη του επίσκεψη τους βρήκε ένας έκπληκτος Meltzer ο οποίος όμως – εν τω μεταξύ – είχε απολύτως αλλάξει τις γνώμες του!

Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ

To έτος 1956 ιδρύεται το πρώτο Τμήμα Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της πόλης Rosario στην επαρχία της Santa Fé. Τον επόμενο χρόνο ανοίγει τις πύλες του το ανάλογο τμήμα στο Πανεπιστήμιο της πόλης του Μπουένος Άιρες. Τότε, πολλοί αναλυτές καλούνταν εκεί σαν καθηγητές – πράγμα το οποίον σήμαινε ότι για τους σπουδαστές η ψυχανάλυση κέρδιζε καθημερινά περισσότερο γόητρο.

Προηγουμένως, με απόφαση του Υπουργού Υγείας της κυβέρνησης του Perón, ο Dr. Ramón Carrillo, είχε περιορίσει την κλινική πρακτική της ψυχανάλυσης μόνο στους γιατρούς. Όμως, στη πράξη ήταν αδύνατο να ελέγχει κανείς τα ιδιωτικά ιατρεία. Ούχ΄ήττον, η APA ήταν αναγκασμένη πλέον διά του νόμου να δέχεται μόνο ιατρούς σαν υποψήφιους.  Κατά συνέπεια, οι ψυχαναλυτές/καθηγητές στο Πανεπιστήμιο είχαν μία παράξενα διπλή ζωή: δίδασκαν ότι η ψυχανάλυση ήταν η καλύτερη εξήγηση και θεραπεία της ανθρώπινης ψυχής, άλλα – ταυτόχρονα – ο τι οι ψυχολόγοι δεν είχαν κανένα δικαίωμα να την εφαρμόζουν χωρίς να χάσουν την δική τους επαγγελματική ταυτότητα! Αυτή η σκληρή νομοθεσία η οποία παρήγαγε μέσω της ψυχανάλυσης ένα απαγορευμένο καρπό, ήταν, φυσικά, μάταια.: αν και χωρίς είσοδο στην επίσημη Εταιρεία, σχεδόν όλοι οι απόφοιτοι ψυχολόγοι έκαναν μία προσωπική ανάλυση με έναν διδακτικό αναλυτή της APA, έπαιρναν αρρώστους για αναλυτική θεραπεία, και εποπτεύοντο από κάποιον αναλυτή της ΑΡΑ. Ο πολλαπλασιασμός των ανεπισήμων και ποικίλων ψυχαναλυτικών Εταιρειών είχε αρχίσει!

goldemberg_mal

Το 1956 έγινε μία άλλη σημαντική αλλαγή σαν συνέπεια των προόδων  στον τομέα της Ψυχικής Υγείας: Ο διορατικός και εξαιρετικός ψυχίατρος Mauricio Goldenberg, αν και μη αναλυτής ο ίδιος , ήταν μεγάλος υποστηρικτής της Ψυχανάλυσης και προστάτης πολλών νέων ψυχαναλυτών. Αυτός λοιπόν ίδρυσε για πρώτη φορά στην Αργεντινή ένα τμήμα Ψυχοπαθολογίας σ΄ένα Δημοτικό Νοσοκομείο[v]. Το ενχείρημα αυτό είχε τέλεια επιτυχία. Η ιδέα διαδόθηκε γρήγορα  και σύντομα ένα αντίστοιχο τμήμα δεν έλλειπε από κανένα πλέον Νοσοκομείο της χώρας. Ενώ, δηλαδή, προηγουμένως όλοι οι ψυχικά πάσχοντες παραπέμποντο μόνο στα μεγάλα ψυχιατρικά νοσοκομεία της κάθε πόλης, από τότε και στο εξής, έγινε επιτέλους δυνατό να θεωρεί κανείς την Ψυχιατρική ως μία ειδικότητα μεταξύ των υπολοίπων. Στο πλαίσιο λοιπόν αυτών των εξελίξεων μπόρεσαν πλέον και οι ψυχολόγοι να εφαρμόζουν την Ψυχανάλυση όμως μόνον μέσα σ’ ένα νοσοκομειακό περιβάλλον. Έτσι, οι ψυχαναλυτές βρήκαν μία απροσδόκητη δυνατότητα: να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σ’ ένα απολύτως νέο, προκλητικό και δημιουργικό  πεδίο δράσης.

ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ

Το 1973 ήταν χρονιά μεγάλων πολιτικών αλλαγών και ταραχών σ’ ολόκληρη τη χώρα. Το στρατιωτικό καθεστώς επιτέλους έληξε και ο υποψήφιος του Περονιστικού Κόμματος Héctor Cámpora κέρδισε τις πρώτες ελεύθερες εκλογές. Μέσα στον Περονισμό μεγάλωσε μία αριστερή ακρότητα (οι Montoneros), η οποία πέρασε ταχέως σε μία ένοπλη οργάνωση – ενώ υπήρξε και μία άλλη μή-Περονιστική ένοπλη ακρότητα, ο Επαναστατικός Λαϊκός Στρατός, το ERP.

Μία ομάδα αναλυτών της APA με μαρξιστικό προσανατολισμό – η πιο σημαντική μεταξύ αυτών ήταν  η  Marie Langer – άρχισαν να επικρίνουν δριμύτατα την ψυχαναλυτική Εταιρεία σαν ‘αντιδραστική και κρατική’.  Την αποκήρυξαν και ίδρυσαν δύο συλλόγους με ονόματα ”Plataforma” (Βήμα) και “Documento” (Έγγραφο) αντιστοίχως. Στο μέλλον συγκεντρωνόταν οι δύο ομάδες χωριστά και στο εξωτερικό, στα παγκοσμια συνέδρια  [vi] . Με την επιστροφή όμως του Perón ήρθε η δεξιά ακρότητα στην εξουσία. Ο Cámpora είχε παραιτηθεί από Πρόεδρος προκειμένου να αφήσει την θέση του στον Perón. Όμως, το 1976 έφτασε το οριστικό τέλος του ονείρου συνάντησης μεταξύ μίας μαρξιστικής κοινωνικής εναλλαγής και  της ψυχανάλυσης: η Αργεντινή υπέφερε το πιό βίαιο και αιματηρό πραξικόπημα ολόκληρης της ιστορίας της. Το στρατιωτικό καθεστώς που επεκράτησε διήρκεσε έξι χρόνια, και σε συνδυασμό με το Πόλεμο των Νησιών (“Malvinas”) εναντίον της Αγγλίας, κόστισε τη ζωή σε 30,000 ανθρώπους, μεταξύ αυτών και  πολλών αναλυτών. Αναλυτές ύποπτοι πολιτικής δράσης – όπως η Marie Langer  – αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα προκειμένου να αποφύγουν την φυλακή, τα βασανιστήρια και τον θάνατο[vii].

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ/ΣΤΟΝ ΦΡΟΙΝΤ

Ένα εντελώς διαφορετικό γεγονός είχε εν τω μεταξύ αρχίσει να θέτει τις βάσεις για μια βαθιά και ουσιαστική  τομή στην ιστορία της ψυχανάλυσης στην Αργεντινή: το 1964, ο Pichón Rivière έδωσε στο λαμπρό μαθητή του, τον OscarMasotta, μερικά έργα του Lacan λέγοντας του: ‘Ίσως μπορέσεις να κάνεις κάτι μ΄αυτά’ [viii].

33_267

Oscar Masotta

Εκείνος πράγματι το έκανε. Μελέτησε τον Φρόιντ στα Γερμανικά και συνέκρινε το πρωτότυπο των κειμένων του με την Ισπανική μετάφραση του Ballesteros/Rosenthal και με την αγγλική μετάφραση του Strachey, σύμφωνα πάντοτε με τις μεθόδους και προτάσεις του Γάλλου αναλυτή. Μία διαρκώς αυξανομένη ομάδα άρχισε σιγά-σιγά να συγκεντρώνεται γύρω του και έτσι το 1974 ιδρύθηκε η Φροϋδική Σχολή του Μπουένος Αύρες [ix]. Συγχρόνως, χάρη στον Masotta, το έργο του Lacan έγινε τόσο γνωστό στην Αργεντινή όσο ενδεχομένως σε λίγα μέρη του κόσμου εκτός της Γαλλίας. Οι ψυχολόγοι οι οποίοι είχαν αποκλειστεί από την APA και μη συμφωνώντας με τον Κλαϊνισμό αισθάνθηκαν τώρα  ότι είχαν πλέον τα όπλα για να κηρύξουν την παλιά Εταιρεία όχι μόνο σαν πολιτικά αντιδραστική, άλλα επίσης ανεπαρκέστατη και άκυρη από θεωρητική άποψη.

Συγκεκριμένα, δύο δοκίμια τα οποία εκδόθηκαν τότε  είναι άκρως αξιοσημείωτα: ο Luis Erneta (1974) στο άρθρο του  ‘Περί της Λεγομένης Θεωρίας της Τεχνικής’ έδειξε πως τα έργα του Freud περί τεχνικής είχαν μετατραπεί από APA σε ατροφικές συνταγές, τις οποίες καταχρόνταν οι Διδακτικοί Αναλυτές ωσάν να επρόκειτο για μυστήρια, έτσι ώστε να μπορούν να εξασφαλίζουν αενάως την ισχύ τους. Επίσης, ο Juanqui Indart (1974) ανέλυσε μέσω της Γλωσσολογίας, το  ‘…γιατί (για τι;) ένα φλιτζάνι είναι το στήθος’ χρησιμοποιώντας τον τρόπο ερμηνείας της Κλαϊνικής σκέψης και δίνοντας παραδείγματα από την ‘Εισαγωγή στο Έργο της Μ. Klein’ της Hanna Segal. Αποκάλυπτε δε ότι αυτός ο μηχανισμός ερμηνείας είναι σαν ‘ταυτόχρονη μετάφραση’: το σύστημα υποθέτει ότι κάτω από ένα κείμενο (το διήγημα του ονείρου) εξαπλώνεται ένα άλλο, ασυνείδητο» κείμενο, το οποίο κατ’ αρχάς  αποκτιέται όταν αλλάξουμε ένα όρο του πρώτου και ύστερα τους υπόλοιπους όρους ενόσω κρατιέται η ίδια κεντρική σημασία,  δηλαδή, η συνάφεια με την έννοια του πρώτου αλλαζόμενου όρου. Η επίδειξη κατέληξε σωστή: όλες οι ερμηνείες ονείρων του βιβλίου της Segal πράγματι ακολουθούν – απολύτως εν την άγνοια της – αυτό το μοντέλο.

Οι συνέπειες για το γεγονός ότι είχαν τόσο πολύ ξεχαστεί τα έργα του Freud άρχισαν βαθμιαία να γίνονται εμφανείς: η συμπύκνωση, η μετάθεση, η μεταψυχολογική δομή της ‘Ερμηνείας των Ονείρων’ (Die Traumdeutung), – συντόμως, όλη η Γραμματική του Ασυνειδήτου, με την έκφραση του Lacan, η πρωτεραιότητα του Σημαίνοντοςείχαν χαθεί.

Μέσα σ’ ένα τέτοιο, νέο κλίμα δημιουργικής σκέψης ξανασυζητήθηκαν και επανεπεξεργάσθησαν όχι μόνο οι κεντρικές αντιλήψεις των Κλαινικών τοποθετήσεων – όπως μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση, ορμή θανάτου και στάδια ανάπτυξης, φαντασίες και συγκινήσεις – αλλά και ολόκληρη η Ψυχαναλυτική Θεωρία εξ΄ αρχής. Όλα τα Σεμινάρια του Lacan, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ακόμα δεν εκδόθηκαν επισήμως, έγιναν διαθέσιμα στα Ισπανικά – πρόσφατα δε και σε CD-ROM.

Ο Masotta όμως περιορίστηκε μόνον στην ερμηνεία των κειμένων του Lacan: η σπίθα διμιουργικότητας που λάμπρινε τα πρώτα του βιβλία βαθμιαία έσβησε,  ενδεχομένως εξ αιτίας της εξαντλητικής του δραστηριότητας σαν απολογητής. Έχει λεχθεί, μάλιστα, ότι ούτε και αυτός ήταν εμβολιασμένος  ενάντια την ταύτηση με την γραφειοκρατία της Εταιρείας την οποία κατά το παρελθόν είχε τόσο σφοδρά επικρίνει.  Φέρ’ ειπείν, η προσωπική  του  κατανόηση περί της Λακανικής ‘Πρότασης του Οκτωβρίου του 1967’ είχε ένα βαθιά εξουσιαστικό και απολυταρχικό χαρακτήρα. Έτσι αυτός ο ίδιος, έδωσε τους βαθμούς του  Α. Σ. (Αναλυτή Σχολής) και Α.Μ.Σ. (Αναλυτή Μέλος της Σχολής) στους ευνοουμένους του μαθητές αποφεύγοντας  την διαδικασία του ‘Περάσματος’, όπως αυτή είχε διατυπωθεί από τον Lacan[x].

abbbbbb

accccccc

Η Escuela Freudiana de Buenos Aires – Φροηδική Σχολή του Μπουένος Άιρες

Έπειτα « αποβιβάστηκε »  στο Μπουένος Άιρες ο Jacques-Alain Miller, ο γαμπρός και κληρονόμος του Lacan, και ίδρυσε ένα Ινστιτούτο, μέλος της προσωπικής και δικής του Παγκόσμιας Λακανικής Εταιρείας, την Escuela de Orientación Lacaniana (E.O.L.) (Σχολή του Λακανικού Προσανατολισμού). Ακόμη, σχετικά πρόσφατα εκδόθηκε στο ψυχιατρικό περιοδικό Vertex (1996) η περιγραφή της συνάντησης μεταξύ του J.A. Miller και του Ricardo Horacio Etchegoyen, τότε ο πρώτος Νοτιοαμερικανός Πρόεδρος της IPA. Ήταν μία συνάντηση η οποία συμβολίζει την πρώτη « επίσημη »  αναγνώριση του Lacan μετά την απέλασή του από την IPA.  Και γι’ αυτό το σημαντικό γεγονός, η Μοίρα διάλεξε σαν πεδίο την πόλη των Καλών Αέρων (Μπουένος Άιρες)

Τι συμβαίνει σήμερα με την Ψυχανάλυση στην Αργεντινή; Μετά από την διάχυση που έβρισκε ο Lacan – η οποία μπορεί, φυσικά,  να γίνει ακόμα μία επαναληπτική κοινοτοπία των θεμελιόδων σκέψεων του Freud – είναι δύσκολο να χωρίζει κανείς τους απλούς επιγόνους από τους πρωτότυπους σκεπτομένους. Είναι επίσης σπουδαία, μετά την κριτική, να ξανααποκτήσουμε την δική μας ιστορία, τις συνεισφορές και εξελήξεις των προγόνων μας της APA. Αντίθετα κινδυνεύουμε και εμείς να μετασχηματίζουμε παροδικές θεωρίες σε δογματισμούς [xi]. Ίσως μπορούμε να ψάχνουμε την απάντηση στην αναλυτική κλινική πράξη η οποία, κατά τον Lacan, είναι τίποτ΄αλλο παρά « αυτό που λέγεται στην ανάλυση» και στα γραπτά που δείχνουν τις κατάλληλες συνέπειες της Θεωρίας. Είναι αναμφισβήτητα ότι άρχισε μία νέα, ειδική κλινική πράξη, που έχει λίγο κοινό με τους σκληρούς κανόνες της παλαιάς Εταιρείας.

Και, προφανώς, έχει αυτή η πράξη μία από τις καλύτερες δυνατότητες να εξελίσσεται στο Δημοτικό Νοσοκομείο. Στην καθημερινή επαφή με τα πάσχοντα υποκείμενα, με άλλους επαγγελματίες και επιστήμονες, με άλλους αναλυτές – οι οποίοι μπορούν να δοκιμάζουν και να ερωτούν τις αντιλήψεις μέσα και έξω από τα αναλυτικά ιδρύματα – θα πρέπει να παίζεται το στοίχημα της Ψυχανάλυσης [xii].

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

 

Στην παρούσα εργασία εκτίθεται ένα γενικό πλαίσιο της ιστορικής διαδρομής της Ψυχανάλυσης στην Αργεντινή και της επίδρασής της μέσα στον Αργεντινό πολιτισμό. Μετά από μερικές αρχικές προσπάθειες ντόπιων ψυχιάτρων και μεταναστών ψυχαναλυτών οι οποίοι είχαν τελειώσει την εκπαίδευσή τους στην Ευρώπη, ιδρύθηκε η Αργεντινή Ψυχαναλυτική Εταιρεία (APA) το 1942. Η θεωρητική επιρροή του Κλαϊνισμού στις συνεισφορές των κυρίων προσώπων της Εταιρείας εξελύσσεται: εμφανίζεται και καποιο δογματισμό που περιορίζει την ποιότητα της παραγωγής εκείνων, και γίνεται εν συνεχία το θεμέλιο της ενθουσιασμένης υποδοχής τις ιδέες του Lacan. Αυτές αναπτύσσονται από τα μέλη των ποικίλων Λακανικών Εταιρειών, οι οποίες δεν ανίκουν πιά στην IPA. Και εκτίθεται επίσης το ουσιαστικό ρόλο των ψυχαναλυτών στο Δημοτικό πεδίο, στα Δημόσια Νοσοκομεία και κοινωνικά κέντρα, για την υποστήριξη της υποκειμενικότητας όταν η τεχνολογία την απειλή σφοδρά και κατασυντριπτικά.

 

Σημειώσεις:

1 = Γκομένες.

2 Oliverio Girondo, 1891-1967, σουρεαλιστικός ποιητής της κίνησης “Martín Fierro” και συνεργάτης του Περιοδικού “Sur” (το οποίο ίδρυσε η Victoria Ocampo). Έργα: « 20 ποιήματα για το διάβασμα στο τραμ» « Στο νωτιαιότερος (sic) μυελός». Jorge Luis Borges, 1899-1986, ίσως ο σπουδαιότερος Αργεντινός συγγραφέας (Ο Drieu dela Rochelle έλεγε « Borges vaut le voyage»).  Μερικά έργα του μεταφράσθηκαν και στα Ελληνικά. Adolfo Bioy Casares, 1914-1999, ο φίλος του Borges για χρόνια, έγραψε – επί πλέον πολλά μυθιστορήματα και διηγήσεις – μαζί μ΄αυτόν τα « Προβλήματα για τον Κ. Isidro Parodi» κάτω από τον ψευδώνυμο H. Bustos Domecq.

3 Στις αρχές της APA επέτυχε ο Pichón-Rivière να θεραπεύει εντελώς – δια μέσου της ανάλυσης – την σοβαρή φοβία του Γενικού Διαχειριστή της Επιχείρησης Muñoz. Ο πλούσιος ιδιοκτήτης Muñoz έγινε αμέσως παραχωρητής της Αργεντινής Ψυχανάλυσης. Μαρτυρούσε την ευχαρίστησή του με παραχωρήσεις, οι οποίες εξασφάλισαν την έκδοση του Περιοδικού “Revista Argentina de Psicoanálisis” με 4 τεύχη και 5,000 αντίγραφα κάθε χρόνο. Η θεωρητική και πρακτική συμπεριφορά του Pichón ήταν πάντα εκλεκτική. Ο Oscar Masotta τον συνέκρινε με ένα ιατρό χωριού στο αμερικάνικο Far West ο οποίος πρέπει να κάνει όλα: να τραβάει έξω ένα σφαίρα,  να εφαρμογεί την μαϊευτική, να εγχειρίζει τις αμυγδαλές, να θάπτει τους νεκρούς. Βαθμιαία όμως έχασε αυτός το ενδιαφέρον για την Ψυχανάλυση. Χωρίς να αφήνει την Εταιρεία, αλλά πράγματι κρατώντας μερική απόσταση από αυτή, ίδρυσε μία Σχολή Κοινωνιολογικής Ψυχολογίας, και είχε εκεί πολλούς μαθητές.

4 Αυτή η άγνοια είχε καταστρεπτικές συνέπειες. Το 1945, όταν η Arminda Aberastury έστειλε τα πρώτα της γράμματα στην Melanie Klein, της ζήτησε να εκδοθεί το πρώτο της άρθρο στο International Journal. Όμως σ΄αυτό το δοκίμιο είχε κάνει μία ασυγχώρητη αμαρτία: είχε κάνει αναφορά για τα έργα της Klein και της Anna Freud εξίσου. Η Klein, φυσικά, απάντησε αμέσως ο τι το άρθρο δεν έφτασε τους international standards, και ήταν, δηλαδή, ανάξιο για την δημοσίευση. Η επόμενη συμπεριφορά της Arminda μπορεί κανείς να θεωρηθεί όπως μεταβιβαστικό σύμπτωμα: ακολουθούσε και καταδίωξε σ΄ολόκληρη της ζωή το Ιδεώδες ενός Αγνού, Ακηλίδωτου standard και αιτούσε μία σκληρή και αλλαγμένη τεχνική στους μαθητές της. Μερικές φορές όμως, μπορούσε κανείς να την ακούσει – υγιέστερη και περισσότερο ελεύθερη – να λέει ο τι δεν πίστεψε στην χρονολογική ανάπτυξη, και ο τι γνώρισε νεαρούς 80 ετών και ενηλίκους 14 ετών. Αλλά ήταν ματαίως, ή ανεπαρκής. Το 1974 αυτοκτόνησε.  

5 Η Πολυκλινική  “Prof.Gregorio Aráoz Alfaro” ( μετονομαζόμενη “Eva PERTón”), Lanús, Επαρχία του Buenos Aires.

6 Η σταθερή εντύπωση που άφησε η Marie Langer στους αναλυτές της Βιέννης την μπόρεσα να επιβεβαιώσω ο ίδιος σε μία επίσκεψη (1985) στο σπίτι του Freud στην οδό Berggasse Αρ. 19, σε μία συζήτηση με την νύμφη του Federn, την έφορο του  Μουσείο. Οι  νέες εξελίξεις από την Γαλλία δεν τις έβρισκε όμως ενδιαφέρουσες. Μου έλεγε περιφρονητικά: « Οι Λακανικοί είναι όλοι τρελοί»  (“Die Lacanianer sind alle Narren”) .

7 Ήμουν τότε ένας νέος ψυχίατρος (“Residente”) στο αναφερόμενο Πολικλινικό Gregorio Aráoz Alfaro και παρών όπου μία ψυχολόγος αρπάχθηκε από ένα ένοπλο παρανομιακό όμιλο του στρατού. Ο Mauricio Goldenberg είχε ήδη μεταφερθεί (χρόνια πριν) στο Ιταλικό Νοσοκομείο του Μπουένος ΄Αιρες για να ιδρύσει εκεί το τμήμα Ψυχοπαθολογίας. Αναγκάστηκε να φύγει για την Βενεζουέλα. Είχε αφήσει σαν Προϊστάμενος του Τμήματος τον Δρ.Valentín Barenblit, ψυχαναλυτή, αξέχαστο δάσκαλό μας. Και αυτός αναγκάστηκε να φύγει για την Βαρκελώνη – όπου ζει και δουλεύει σήμερα – ύστερα από να τον αρπαχθεί και να βασανιστεί.

Valentin_Barenblit

Dr. Valentín Barenblit

8 Ο Masotta δεν ήταν τότε ακόμα ψυχαναλυτής, άλλα δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος και καλλιτέχνης. Είχε οργανώσει happenings στο Instituto Di Tella, ένα πολιτιστικό κέντρο της avantgarde, και είχε γράψει πρωτότυπα βιβλία για διάφορα θέματα: για τον Αργεντινό συγγραφέα Roberto Arlt, για Συνείδηση και Δομή, κ.λ.π. Άρχισε έπειτα, όμως, να ψυχαναλύεται, και αναγνωρίστηκε στο Παρίσι σαν Analyste Practicien στην École Freudienne de Paris

9Η EFBA έκδωσε το δικό της περιοδικό, “Cuadernos Sigmund Freud” (από το 1971). Σύντομα παρουσίασαν πολλά άλλα περιοδικά τα οποία εκτέλεσαν το νέο προσανατολισμό της ψυχανάλυσης:Imago (Lettre Viva Editorial), Conjetural κ.λ.π. Ύστερα εμφανίσθηκαν οι εκδόσεις της σχολής του J.A.Miller : Uno por uno, El caldero de la Escuela, κ.λ.π.

10 Και ο Masotta αναγκάστηκε να φύγει το 1976 στην εξορία για την Ισπανία. Εκεί συνέχισε τις δραστηριότητές του ως το πρόωρο θάνατό του από καρκίνο. Είναι παράξενο να βεβαιωθεί κανείς ο τι η ψυχανάλυση έπρεπε να διασχίσει από το Παρίσι το Ατλαντικό Ωκεανό δύο φορές για να φτάσει ως την Ισπανία – από την Αργεντινή.

11 Παραδείγματα αυτών των δύο δυνατών τοποθετήσεων: 1. η ανάλυση του « Κυρίου Ξ»  που οδήγησε ο Αμερικάνος Heinz Kohut είχε στην Γαλλική έκδοση ένα Πρόλογο του Serge Cottet, ο οποίος – εφαρμόζοντας λακανικά όπλα  –  κατάστρεψε ανθρωποφαγηκά τον Kohut. Αντίθετα, 2. ο Αμερικάνος ψυχαναλυτής John Muller ερμήνευε και αυτός αυτή την ανάλυση χρησιμοποιώντας αντιλήψεις του Lacan, αλλά μ΄ενα συμφιλιωτικό τρόπο.

Το 1993 η Αργεντινή αναλύτρια Silvia Fendrik (1993) δημοσίευε το βιβλίο της « Δυστυχίες της Ψυχανάλυσης» όπου ερμήνευε το « προδρομικό γεννητικό στάδιο» της Arminda Aberastury σαν μία προσπάθεια να ξαναφτιάξει αυτή την Φαλλική αναφορά.

12 Σ΄αυτή την συναφή παρουσίασε το Περιοδικό Psicoanálisis y el Hospital (από το 1991, 2 τεύχη κάθε χρόνο, μέχρι τώρα 24 τεύχη). Ο αρχισυντάκτης, ο νεαρός ψυχαναλυτής Mario Pujó μπόρεσε να ιδρύσει έτσι ένα ενεργητικό τόπο συζητήσεως με καταπληκτικά αποτελέσματα!

 psicoanalisis-y-el-hospital-42-205x300

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

BALÁN, JORGE (1991): Cuéntame tu vida: una biografía colectiva del psicoanálisis argentino. Planeta, Buenos Aires (« Διηγήσου μου τη ζωή σου» – [αυτός ήταν ο τίτλος, στην Αργεντινή, της ταινίας του Hitchcock, “Spellbound” ] – μία συλλογική βιογραφία της Αργεντινής Ψυχανάλυσης)

“CONJETURAL”, Revista de psicoanálisis, Ediciones Sitio, Buenos Aires.

(« Εικαστικά» , Ψυχαναλυτικό Περιοδικό)

“CUADERNOS SIGMUND FREUD” No. 1 (Ιούνιος 1971): Temas de Jacques Lacan. Nueva Visión, Buenos Aires, (« Τετράδια Sigmund Freud»)

ERNETA, LUIS (1974): A propósito de la así llamada teoría-de-la-técnica en psicoanálisis, Imago No. 1, Letra viva, Buenos Aires (Για την λεγομένη Θεωρία-της-Τεχνικής στην Ψυχανάλυση)

FENDRIK, SILVIA INÉS (1993): Desventuras del psicoanálisis (Donald Winnicott, Arminda Aberastury, Telma Reca). Editorial Ariel, Buenos Aires, (Δυστυχίες της Ψυχανάλυσης)

GARCÍA, GERMÁN (1978): La entrada del psicoanálisis enla Argentina: obstáculos y perspectivas. Ediciones Altazor, Buenos Aires (Η εισαγωγή της Ψυχανάλυσης στην Αργεντινή: εμπόδια και προοπτικές)

“IMAGO” No. 1 (Μάιος 1974), Letra Viva, Buenos Aires

INDART, JUANQUI (1974) : …porque (¿por qué ?) una taza es el pecho. Grupo 0,

 no. 1, Buenos Aires (…γιατί [για τι;] ένα φλιτζάνι είναι το στήθος.)

LACAN, JACQUES (1975), “Dieu et la Jouissance de La Femme», VI. μάθημα του Σεμιναρίου αρ. XX (1972-3), “Encore”, Seuil, Paris, σ. 61.

LANGER, MARIE (Εκδότρια) (1971): Cuestionamos. Documentos de crítica a la ubicación actual del psicoanálisis. Granica editor, Buenos Aires (Αμφισβητούμε: έγγραφα μίας κριτικής της σημερινής τοποθέτησης της Ψυχανάλυσης)

LANGER, MARIE; DEL PALACIO, JAIME; GUINSBERG, ENRIQUE (1981): Memoria, historia y diálogo psicoanalítico. Folios ediciones, México (Μνήμη, ιστορία και ψυχαναλυτικός διάλογος)

MASOTTA, OSCAR (1970): Introducción a la lectura de Jacques Lacan. Editorial Proteo, Buenos Aires (Εισαγωγή στην ανάγνωση του Jacques Lacan)

MASOTTA, OSCAR (1980): Sur la fondation de l´École Freudienne de Buenos Aires. Ornicar? No. 20/21, Navarin éditeur, Paris (Περί της ίδρυσης της Φροϋδικής Σχολής του Μπουένος Άιρες)

PAVLOVSKY, EDUARDO (1977): Sobre importación y exportación, en: Adolescencia y mito, Ediciones Ayllu, Buenos Aires (Περί εισαγωγής και εξαγωγής, στο: Εφηβεία και Μύθος)

“PSICOANÁLISIS Y EL HOSPITAL” (Αρχισυντάκτης: Lic. Mario Pujó), Ediciones del Seminario, Buenos Aires

RASKOVSKY DE SALVAREZZA, RAQUEL (Συντάκτης) (1993): Asociación Psicoanalítica Argentina, 1942-1992

« REVISTA ARGENTINA DE PSICOANÁLISIS» (Ιανουάριος-Ιούνιος 1974) Τεύχος XXXI, αρ. 1-2: Homenaje al 30º aniversario dela APAy dela Revistade Psicoanálisis. (Πανηγυρισμό για την 30. Επέτειο της APA και του Ψυχαναλυτικό Περιοδικού)

VERTEX, REVISTA ARGENTINA DE PSIQUIATRIA (Αρχισυντάκτης: Dr. Juan Carlos Stagnaro) (Δεκέμβριος 1996), Buenos Aires, Nr. 26,

ZANGHELLINI, JORGE (1996): El psicólogo como formación (Ο Ψυχολόγος και η μόρφωσή του). Contexto en Psicoanálisis No. 1, EdicionesLa Campana,La Plata.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s